In Marokko is het paard geen geïmporteerd tijdverdrijf: het is een oude aanwezigheid, verbonden met de militaire geschiedenis, met religieuze feesten en met de identiteit van de stammen. Achter elke Fantasia-charge staat een ras dat door het klimaat en de bodem van de Maghreb is gevormd: de berber.

De berber, een ras uit de Maghreb

Het berberpaard komt uit Noord-Afrika, de streek die oude geografen Barbarije noemden — vandaar de naam. Het behoort tot de oudste rassen ter wereld en heeft zich ver buiten zijn geboortegrond verspreid: de cavalerieën van Europa en Spanje hebben er veel aan te danken, en zijn bloed zit in meerdere moderne rassen.

U herkent het aan een reeks kenmerken: een vierkant silhouet, een hoofd met vaak bol profiel, een sterke, gebogen hals, een uitgesproken schoft, een hellend kruis en een laag aangezette staart. Op het eerste gezicht niets spectaculairs, maar een bouw die gemaakt is om te duren.

Gemaakt voor het terrein, niet voor de baan

De berber is nooit op pure snelheid geselecteerd. Hij is geselecteerd om een gewapende man een hele dag te dragen, over steenachtige grond, met weinig water en weinig voer. Vandaar zijn reputatie: opmerkelijk uithoudingsvermogen, harde hoeven, een hardheid die zware omstandigheden vergeeft, en een levendig maar meewerkend karakter.

Dat zijn precies de eigenschappen die tbourida vraagt: in één keer versnellen, de lijn houden, aan het eind van de baan pal stilstaan, en opnieuw.

De arabo-berber, het paard van de moderne Fantasia

De kruising van berber en Arabische volbloed levert de arabo-berber, die het uithoudingsvermogen en de stevigheid van de een verenigt met de fijnheid, lichtheid en elegantie van de ander. Het is vandaag het meest voorkomende paard in de tbourida-groepen: hard genoeg voor de dagelijkse training, mooi genoeg voor de parade.

De vachtkleuren verschillen — schimmel, bruin, vos, zwart — maar de groepen zoeken vaak eenheid: een rij paarden van dezelfde kleur, identiek opgetuigd, maakt op het moment van de charge veel meer indruk.

Hoe een tbourida-paard wordt voorbereid

Het moeilijkste werk is niet de galop: het is de gewenning. Een paard vlucht van nature voor een schot, voor de geur van kruit, voor rook en schijnwerpers. Er zijn maanden nodig voordat het dat alles zonder verpinken aanvaardt, en nog eens maanden om het 's nachts te doen.

De training verloopt in eenvoudige, herhaalde stappen: wennen aan knallen eerst veraf en dan dichtbij, rijden met het geweer, werken in een lijn van twee, dan vijf, dan de hele groep, leren vertrekken op het juiste teken en recht stilstaan. Ruiter en paard begrijpen elkaar uiteindelijk aan de druk van een kuit.

Het paard in het Marokkaanse leven

Het paard hoort bij de grote gelegenheden: moussems, bruiloften, dorpsfeesten, het onthaal van belangrijke gasten. De moussems, seizoensbijeenkomsten rond een plaatselijke heilige of een oogst, zijn vaak de aanleiding voor een tbourida — die van Tan-Tan, in 2008 door UNESCO erkend, brengt meer dan dertig nomadenstammen samen.

Het land onderhoudt ook een georganiseerde paardensector: nationale stoeterijen, fokkerij, wedrennen en wedstrijden. De jaarlijkse paardenbeurs van El Jadida ruimt een grote plaats in voor de tbourida en haar beste groepen.

De paarden van dichtbij zien in Marrakech

Bij Chez Ali openen de paarden de avond: de ruiters escorteren de auto's bij aankomst, vóór het diner is er een hindernisrace, en op het terrein staat een kleine tentoonstelling over het paard en de Fantasia. DeFantasiazelf sluit de nacht af. De stallen horen bij het domein sinds de bouw, begin jaren tachtig —het verhaal van de plekvertelt het.

Het volledige verloop staat op de paginaprogramma van de avond, en de arrangementen van € 60 inclusief transfer op de paginamenu en prijzen.

Berber, arabo-berber, Arabisch volbloed: ze onderscheiden

De drie namen gaan samen rond en lopen uiteindelijk door elkaar. Zij staan echter voor drie verschillende paarden, en het verschil is met het blote oog te zien zodra men weet waar te kijken.

De betrouwbaarste vuistregel komt neer op twee punten: het hoofd en de staart. Een ramsneusprofiel en een laag aangezette staart: een berber. Een breed voorhoofd, een hol gezicht en een hoog gedragen staart: een Arabier. Daartussenin is het een arabo-berber — en dat is het meest voorkomende geval in een sorba.

De bardering, stuk voor stuk

De bardering van de tbourida is geen uitrusting, het is een verzameling ambachtelijke voorwerpen. Elk stuk komt uit een ander atelier, en het geheel vertegenwoordigt vaak meerdere maanden opgetelde arbeid.

Het is deze keten van ambachten die de UNESCO-inschrijving van de tbourida mede wil beschermen: de borduurders en de wapensmeden verdwijnen sneller dan de ruiters.

De gewenning, stap voor stap

Een tbourida-paard opleiden gaat er niet om het te leren galopperen — dat kan het. Het gaat erom het te leren niet te vluchten voor wat elk paard ontvlucht: lawaai, rook, licht, menigte. Het werk gaat in trappen, en men gaat pas naar de volgende als de vorige vastzit.

Elke trap telt in weken en het geheel in maanden. De ruiters zeggen dat een paard pas in zijn tweede seizoen echt veilig is: in het eerste gehoorzaamt het, in het tweede heeft het begrepen.

De berber buiten Marokko

De berber is niet in de Maghreb gebleven. Eeuwenlang staken Noord-Afrikaanse paarden de straat over, met legers evenzeer als met handel, en zij hebben eerst de fokkerij van het Iberisch halfeiland gemarkeerd. Hun bloed is terug te vinden in verschillende moderne rassen rond de Middellandse Zee en daarbuiten: het is een van de meest discrete stamvaders in de geschiedenis van de Europese fokkerij.

Die invloed is lang slecht gedocumenteerd gebleven, omdat de berber in Europa werd beschreven door reizigers die hem met de Arabier verwarden — beide kwamen langs dezelfde routes en droegen in oude teksten verwisselbare namen. Het onderscheid tussen de twee rassen is pas laat duidelijk vastgelegd, toen de stamboeken werden opgezet.

Vandaag wordt de berber gefokt in Marokko, Algerije en Tunesië, met inspanningen tot behoud aan alle kanten, en Marokkaanse paarden nemen deel aan de internationale keuringen van het ras.

De vachten en hun vocabulaire

Vier vachten dekken het grootste deel van wat men in een sorba ziet, en hun namen volgen de intuïtie niet.

De schimmel wordt donker geboren en wordt lichter met de jaren, tot bijna zuiver wit bij oude paarden: een «wit paard» is vrijwel altijd een oude schimmel. De bruine heeft een bruin lichaam met zwarte punten — manen, staart, onderbenen, oortoppen. De vos is rood zonder enig zwart: manen en staart hebben dezelfde tint als het lichaam, soms lichter. De zwarte, ten slotte, is gelijkmatig donker, manen en staart inbegrepen, en komt minder vaak voor dan men denkt: veel «zwarten» zijn zeer donkere bruinen.

Een groep zoekt vaak eenheid, en daar heeft de schimmel een praktisch voordeel: hij wordt lichter met de jaren, zodat een lijn schimmels visueel samenhangend blijft ook met paarden van verschillende leeftijd, wat met bruinen of vossen moeilijker is.

De hoef, het echte handelsmerk van de berber

In de beschrijvingen van het ras komt één detail altijd terug en het blijft meestal onopgemerkt: de hoef. De berber staat bekend om dichte, goed gevormde en slijtvaste hoeven, die op steen kunnen werken zonder af te brokkelen.

Dat is geen gelukkig toeval van de selectie, het is een gevolg van de bodem. Een paard dat generaties lang op droge, steenachtige grond is gefokt, ontwikkelt een hardere hoefkapsel dan een paard van vette weiden. De fokkers van de Maghreb hebben die eigenschap niet gezocht: het land heeft haar opgelegd, en paarden die haar misten werkten niet lang.

In de tbourida is dat beslissend. Een charge betekent een bruuske versnelling, tweehonderd meter galop en een strakke stop, meerdere keren op een dag herhaald, op een piste die geen renbaan is. De hoef vangt alles op. De ruiters weten het: een groepspaard wordt eerst op zijn hoeven beoordeeld en pas daarna op zijn gangen.

Veelgestelde vragen

Lees ook

• De Fantasia: de geschiedenis van de tbourida
• De groepen van de Marokkaanse folklore
• Het programma van de avond bij Chez Ali

Bronnen: UNESCO, Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid: tbourida (2021), moussem van Tan-Tan (2008). De gegevens over de avond, de menu's en de prijzen zijn die van Chez Ali Marrakech, bijgewerkt in september 2026.